Ahmet Zeki EYMÜR's Hardware and Software Products
Articles(Turkish): GTK+'da Fare Olaylarının Düşük Seviyeli Yönetimi | Suse Linux 10.1 Kurulum | Suse Linux 10.1 Kurulum Sonrası |
Suse Linux 10.1 Kurulum Klavuzu
Yasal Uyarı
Telif Hakkı (c) Ahmet Zeki EYMÜR - Her hakkı yazarına aittir.
Bu belgede anlatılanların doğru ve uygulanabilir olduğuna karar
vermek sizin sorumluluğunuzdadır. Anlatılanların uygulanmasından
doğabilecek her türlü zarar ve kayıpların sorumluluğu uygulayana
aittir. Bunlardan belge yazarı sorumlu tutulamaz.
Dağıtımları birbirinden ayıran önemli farklar kurulum şekilleri ve kullanıcılara sağladıkları ayarlama araçlarıdır. Suse her iki görevide Yast (Yet another Setup Tool) yazılımıyla yerine getirir. Suse Linux'un, en kullanıcı dostu dağıtımlardan biri sayılmasında Yast'ın payı büyüktür. Kurulumun ilk anından itibaren hep yanınızda olan Yast, kurulum boyunca size tavsiyelerde bulunur. Tavsiye diyorum çünkü sizi hiç bir şeye zorlamaz. İstediğiniz zaman kontrolu istediğiniz kadar elinize alabilirsiniz. YAST kurulum bittikten sonra da sizi yalnız bırakmaz ve sisteminizle ilgili pek çok ayarı oldukça hoş görünen grafik kullanıcı arabirimiyle basitçe ve tek yerden yapabilmenize imkan sağlar.
1.HAZIRLIK
Suse DVD'sini veya 1 numaralı CD'yi sürücünüze yerleştirerek
bilgisayarınızı yeniden başlatın. Eğer ihtiyaç varsa sisteminizin
BIOS ayarlarını, açılış işlemini Suse diskini yerleştirdiğiniz
sürücüden yapılmasını sağlayacak şekilde değiştirirsiniz.
Bilgisayarınız yeniden açıldığında Suse sizi bir kaç değişik dilde
"Hoşgeldiniz" diyerek karşılayacak ve bir açılış menüsü
sağlayacaktır. Menüye bir göz atarsanız bu CD'nin aynı zamanda bir
kurtarma (Rescue) diski olduğunuda görürsünüz. Umarım lazım olmaz
ama ileride bigisayarınızı başlatamayacağınız kadar büyük bir
sorunla karşılaşırsanız başvuracağınız disk yine budur. Şimdi
menüden "Installation/Kurulum"u seçerek devam edelim.
1.1.Dil Seçimi
İlk olarak dil tercihimizi soran ekranla karşılaşacağız.
Türkçe'yi seçtikten sonra seçtiğiniz dil için çevirme
çalışmalarının henüz tamamlanmadığı ve bazı metinlerin İngilizce
olarak görüntülenebileceği konusunda sizi uyaran yandaki pencereyle
karşılaşacaksınız. Bunu dert etmeden "Devam et"i seçin.
Kurulumu tamamladıktan sonra yardım belgeleri hariç İngilizce ile
neredeyse hiç karşılaşmayacaksınız.
1.2.Kurulum Türü
Lisans anlaşmasını onayladıktan sonra Yast bilgisayarınızda Suse
Linux'un önceki sürümlerinden birinin kurulu olup olmadığını
araştırır. Eğer bulursa kurulu sürümü 10.1'e yükseltmek mi yoksa
yeni bir kurulum mu yapmak istediğinizi sorar. Bilgisayarınızda daha
önceden Suse'nin eski bir versiyonu yüklü ise burada
"Update"i seçerek hızlıca önceki kurulumunuzu 10.1'e
yükseltebilirsiniz. Bu yeni bir kurulum yapmaya göre çok daha
kolaydır. Eski versiyonu kurarken yaptığınız seçimler şimdi de
kullanılarak çoğu soruyla muhatap olmanızın önüne geçer.
Hatta bu kılavuzu okumaya devam etmenizi de gereksiz kılar.
Şimdi biz Suse'yi ilk defa kuranlarla
"New Installation/Yeni Kurulum"u seçerek devam edelim.
Diğerlerine sorunsuz yükseltmeler...
1.3.Masaüstü Seçimi
Bulunduğunuz zaman bölgesini seçtikten sonra Yast size masaüstü
ortamı olarak Gnome'u mu yoksa KDE'yi mi kullanmak istediğinizi
soracak. Hem Gnome hem de KDE başarılı ve hoş görünümleri olan
masaüstü ortamlarıdır. İkisi için de internetten çok sayıda tema
(Pencere kenarlıkları, GUI denetimleri, İkonlar...) bulup onları
daha da güzelleştirip özelleştirebilirsiniz. Linux'la yeni
tanışacaklara "masaüstü ortamı" kavramı yabancı gelecektir. O
yüzden hemen burada yapacağınız seçimin pek bağlayıcı olmadığını
belirteyim. İlerde paket seçimleri aşamasında ya da kurulumdan sonra
bile kararınızı değiştirebilirsiniz. Hatta paket seçimleri
aşamasına geldiğimizde isterseniz ikisini birden de
yükleyebilirsiniz. Bu durumda sisteme her giriş yapışınızda basitçe
hangisini kullanmak istediğinizi seçersiniz. Şimdi herhangi birini
seçip devam edelim. Hala karar veremeyenler varsa GNU projesinin bir
parçası olmasından dolayı Gnome'a biraz daha fazla sempati duyduğumu
ve onu kullandığımı belirteyim.
http://www.gnome.org
Gnome'un, http://www.kde.org
KDE'nin web adresleridir.
2.KURULUM AYARLARI
Bu aşamada Yast bizi biraz bekleterek bilgisayar hakkında bilgi toplayacak ve bir kurulum şekli önerecektir. Kurulum ayarları başlıklı bu ekran iki bölümden oluşur. "Overview" ve "Expert". "Overview"de Yast bize, "Bölümlendirme" başlığı altında sabit diskin bölümlendirme (Partitioning) ayarları, "Yazılım" başlığı altında kurulacak paketler ve "Dil" başlığı altında da oturum başlatılırken kullanılacak varsayılan dil hakkındaki tekliflerini sunar.
2.1.Bölümlendirme
Kurulumun dikkat gerektiren aşamalarından biridir. O yüzden uzunca
açıklanmayı hak ediyor. Bölümlendireme sayesinde bir sabit diski
sanki fiziksel olarak ayrı iki ya da daha fazla sayıda diskmiş gibi
kullanabiliriz. Böylece bir sabit diski olan bilgisayara birden
fazla işletim sistemi kurmamız mümkün olur. Hard disklerin başında
MBR (Master Boot Record) denen küçük bir bölüm kısa bir açılış
koduyla beraber bu bölümlendirme bilgisini tutar. Bu küçük açılış
koduyla "Boot Loader/Açılış Yönticisi" ayarları kısmında
ilgileneceğiz. Şimdi bölümlere devam edelim. MBR, 4 adet bölüm
bilgisini tutabilir ama biz diskimizi 4'ten fazla parçaya
bölebiliriz. Çünkü MBR iki ayrı tür bölüm tanımlayabilmemize izin
verir. Birincisi, "Primary Partition/Birincil Bölüm" denen,
istediğimiz bir dosya sistemiyle formatlayabileceğimiz gerçek bir
depolama bölümüdür. İkincisiyse içerisinde başka bölümler
barındıran "Extended Partition/Genişletilmiş Bölüm"dür. İşte bu
genişletilmiş bölüm içerisinde pek çok başka bölümü barındırabilir
ve MBR'deki 4 girdi sınırını aşarak diskimizi daha fazla sayıda
bölüme ayırmamamıza imkan verir. Genişletilmiş bölüm içerisindeki
açılan bölümlere "Logical/Mantıksal" bölüm denir.
Pek çoğunuz eski alışkanlıklarından vazgeçemeyip bilgisayarında
iki işletim sisteminin de bulunmasını isteyecektir diye tahmin
ediyorum. Size Yast'ın hem NTFS hem de FAT32 formatlı bölümleri
küçültebildiğini söyleyeyim. Şimdi bu bilgilerden sonra Yast'ın size
yaptığı teklifi değerlendirin. Muhtemelen teklif, eğer diskinizde
yeterli boş alan yoksa bilgisayarınızda daha önce kurulmuş işletim
sistemi için açılmış bölümün küçültülmesini, root'u (/), /home
dizinini ve "takas/swap" alanı için açılacak 3 yeni bölümü
barındıracak bir genişletilmiş bölüm yaratılmasını içerecektir.
Bölümler için önerilen büyüklükler sabit diskinizin kapasitesine
göre farlılık gösterir. Bazılarınız takas alanı kavramını ilk kez
duyuyor olabilir. PC'ler hard diskin bir kısmını RAM gibi
kullanarak bilgisayarınızda fiziksel olarak bulunan RAM'den daha
fazlasına sahipmişsiniz gibi çalışmanızı sağlayabilirler. İdeal
takas alanı büyüklüğü konusunda geçmişte farklı görüşler vardı.
Artık günümüzün ortalama 512MB RAM'e sahip olan bilgisayarları
için bu alanın önemi azalmıştır. Ancak yinede takas alanı
yaratmanız gerekir. Ben size Yast'ın takas alanı büyüklüğü teklifini
kabul etmenizi öneririm.
Eğer bölümlendirme teklifinde değişiklik yapmak istiyorsanız
"Create Custom Partition Setup"tan istediğiniz değişiklikleri
yapın. Burada, bölümler için önerilen büyüklükleri, bağlanma
noktalarını, kullanılacak dosya sistemini değiştirebilir, gereksiz
gördüğünüz bölümleri silebilir ve yeni bölümler açabilirsiniz.
Dikkatli olun. Çünkü, sileceğiniz bölümlerdeki dosyalara bir daha
ulaşamazsınız. Yaptığınız işlemler sabit diskiniz üzerinde hemen
uygulanmaz. "Confirm Installation" başlıklı diyalog penceresini
görüp onaylamadığınız sürece Yast sabit diskinizdeki bir baytı bile
değiştirmez. Yani "Confirm Installation" penceresini onaylamadan
önce işlerin karıştığını düşündükçe istediğiniz kadar geri dönüp
yeniden başlama şansınız vardır.
Burada Aygıt başlıklı kolonda gördüğünüz hda, hda1 gibi isimlerin
ne olduklarını anlamak için şimdi Linux'ta IDE aygıtlarının
isimlendirilmesinden bahsedelim. PC'lerin çoğunda iki adet IDE
kontrolcüsü vardır. Bunlar "Primary/Birinci" ve "Secondary/İkinci"
olarak isimlendirilir. Her kontrolcüye biri "master" diğeri "slave"
olarak ayarlanmak şartıyla iki adet IDE aygıt bağlanabilir. Yani
çoğu PC'ye 2x2=4 tane IDE aygıt bağlamak mümkündür. Bu durumda
bağlandıkları kontrolcüye ve "master" ya da "slave" olarak
ayarlanmış olmalarına göre Linux tarafından aşağıdaki tabloda
gösterildiği gibi isimlendirilirler.
| IDE Kontrolcü | Aygıtın Ayarı | Linux'un Vereceği Ad |
|---|---|---|
| Primary | Master | hda |
| Primary | Slave | hdb |
| Secondary | Master | hdc |
| Secondary | Slave | hdd |
2.2.Yazılım
Suse Linux, önceden derlenmiş kuruluma hazır halde ve birbiriyle
uyum içinde çalışan 2500'den fazla paketle gelir. Bu başlığa
tıklayarak yüklenmesini istediğimiz paketleri seçebiliriz. İlk
diyalog, bu paketlerin yerine getirdikleri görevlere göre
guruplandığı bir listeden topluca seçim yapmamıza imkan sağlar.
Böylece burada listelenen oyunlar, ofis programları, Ağ araçları ve
sunucular gibi 30'a yakın temel guruptan ihtiyacanız olanları
seçebilir ve bu 2500'den fazla paket arasında fazlaca zaman
kaybetmezsiniz. Siz seçimlerinizi yaparken aşağıda disk kullanım
bilgileri sürekli güncellenir. Buradan yaptığınız seçimlere göre
sabit diskinizde kök dizininiz için ayırdığınız bölümün ne kadarının
kullanılacağı, kurulumdan sonra ne kadar boş yer kalacağını takip
edebilirsiniz.
Ne istediğini bilenlerin tek tek paket seçimi yapmalarıda mümkündür.
Bunun için "Ayrıntılar" etiketli düğmeye basın. Bu sefer sağ
tarafta seçtiğiniz gurupla ilgili kısa açıklamarın yerini o gurubun
içerdiği paketlerin tam listesi alır ve paket isimlerinin yanındaki
onay kutuları aracılığıyla her paket için teker teker
"kurulsun/kurulmasın" seçimi yapabilirsiniz. Tabii bu özgürlüğünüz
sınırsız değildir ve elle yaptığınız seçimlerle bir bağımlılık ya da
çakışma problemine yol açıncaya kadar sürer. Bu duruma yol açarsanız
Yast size soruna yol açan seçimlerinizi ve olası çözüm yollarını
sunup aralarından bir tercih yapmanızı ister. Bu problemler hakkında
biraz açıklama yapalım: Bazı paketlerin kurulabilmesi için başka
paketlerin de kurulması gerekir. Buna bağımlılık denir ve sık
karşılaşılan bir durumdur. Paketler çoğunlukla bir çok başka
pakete bağımlıdırlar. Örneğin grafik kullanıcı arabirime (GUI)
sahip programlar GTK ya da Qt gibi kitaplıklara dinamik bağlantılar
içerirler ve kullandıkları kitaplık kurulu olmadan çalışmaları
imkansızdır. Gnome Programları/GTK, KDE Programları/Qt gibi.
Bazende tam tersi bir paketin kurulabilmesi için bir başka paketin
kurulmamış olması gerekir. Bu duruma da çakışma denir ve az rastlanır.
Yast yine size problemin ne olduğunu ve olası çözüm yollarını sunar.
2.3.Dil Seçimi
Linux dağıtımlarının her dil için farklı kurulum ortamları olmaz. Yani İngilizce Suse Linux kurulum CDsi, Türkçe Suse Linux kurulum CDsi diye ayrı ayrı diskler yoktur. Elinizdeki Suse Linux diskinden ister Türkçe isterseniz desteklenen diğer onlarca dilde kurulum yapabilirsiniz. Her oturum açma anında kurulum sırasında yüklenmesi için seçtiğiniz dillerden birinde oturum başlatabilirsiniz. Yani yeni işletim sisteminiz her oturumda başka bir dilde konuşabilir. Çünkü, Linux'ta pek çok program, içerdikleri metinlerin diğer dillerdeki karşılıklarını içeren çeviri dosyalarıyla birlikte dağıtılırlar ve daha da güzeli yeniden derlenmelerine gerek olmadan bu dosyaları kullanarak farklı dillerde çalışabilirler. İşte oturum açma anında yaptığınız dil seçimi programların metinleri göstermek için hangi çeviri dosyasını kullanacaklarını belirler. Şimdi burada varsayılan olarak hangi dili kullanmak istediğinizi belirtebilir ve eğer istiyorsanız başka dilleri de (ikinci, üçüncü...) yüklenmesi için seçebilirsiniz.
2.4.Klavye ve Çalışma Düzeyi
"Expert" bölümünde Yast bunlara ilave olarak bize,
"Açılış" başlığı altında açılış yöneticisi ayarları,
"Klavye Yerleşimi" ve "Öntanımlı Çalışma Düzeyi"
hakkındaki tekliflerini sunar. Muhtemelen hiç birini değiştirme
ihtiyacı duymayacaksınız. Klavye yerleşimi önceki dil tercihleriniz
doğrultusunda büyük ihtimalle istediğiniz gibi gelecektir. Eğer
farklı bir klavyeniz varsa değiştirirsiniz. Öntanımlı çalışma düzeyi
de temel grafik sistemi (X Window System) kurulması için seçtiyseniz
5 olarak gelecektir. Bu, bütün ağ özelliklerinin çalıştığı, çok
kullanıcılı ve Linux'un açılır açılmaz grafik sistemi başlattığı
çalışma modudur. Sunucu olarak bir köşede tek başına durmayacak,
kullanıcılarla etkileşim halinde olacak bilgisayarlar için uygun
moddur.
2.5.Boot Loader/Açılış Yöneticisi
İki adet açılış yöneticisi vardır. Lilo ve GRUB. Bunlar Linux
sisteminizin başlatılabilmesi için gerekli özel yazılımlardır ve
ikisinden birinin mutlaka olması gerekir. Aynı zamanda bunlar, birden
fazla işletim sistemi kurulu bilgisayarlarda açılışta hangisinin
yüklenmesini istediğinizi seçmenizi sağlarlar. Bilgisayarımızın
açıldıktan sonra bizimle iletişim kurmaya başlayıp isteklerimizi
yerine getirebilmesi için önce bir işletim sisteminin yüklenmesi
gerektiğini biliyoruz. Eğer bilgisayarınızda önceden kurulu olan bir
işletim sistemi vardıysa ve bunun bulunduğu bölümü silmediyseniz ki
sanırım çoğunuz böyle yapmıştır; artık sizin de bilgisayarınızda iki
işletim sistemi var demektir. Peki açılışta hangisi yüklenecek. İşte
açılış yöneticileri daha önce bölümlendirme konusunda bahsettiğimiz
MBR'de bulunan küçük açılış kodunu değiştirerek hangi işletim
sisteminin yükleneceğini seçebileceğiniz bir menü sağlarlar. Bu
pencerede gördüğünüz her satır size sağlanacak olan bu menüyü
oluşturacak satırlardır. Bilgisayarınızda yüklü diğer işletim
sistemleri için burada girdiler olup olmadığını kontrol edin. Eğer
olmayanlar varsa onları elle eklemeniz gerekir.
Hangi açılış yöneticisini seçmeniz gerektiğinde tereddüt ediyorsanız
size GRUB'u seçmenizi tavsiye ederim. Çünkü, kernel ile ilgili
güncellemelerden sonra lilo'nun tekrar çalıştırılması gerekiyor.
GRUB'ta böyle bir gereklilik yoktur ve şimdi burada söz etmeyeceğim
bir-kaç pratik yönü daha vardır. Aşağıda, açılış yöneticisinin hangi
bölümün başına kurulmasını istediğimizi belirtebiliriz.
2.6.Temel Kurulumu Başlatma
İşte, bölümlendirme konusunda bahsettiğimiz "Confirm Installation
" diyalog penceresi. Artık Yast temel kurulumu gerçekleştirmek
için gerken bilgilerin hepsini sağlamış durumda. Buradan sonra geri
dönüş yok. Hard diskiniz buraya gelinceye kadar yaptığınız ayarlar
doğrultusunda işlem görmeye başlayacak. Açılmasını isediğiniz
bölümler yaratılacak, formatlanacak. Sildiğiniz bölümler varsa
buradaki bilgilere bir daha ulaşamayacaksınız. Kendinizi kontrol edin.
Geri dönüp değiştirmek istediğiniz bir şey yoksa "Kur"a
basarak temel kurulumu başlatabilirsiniz. Bu uzun sürecek bir
işlemdir. Eğer DVD'den kurulum yapıyosanız beklemekten başka bir şey
yapmanız gerekmez. CD'den kurulum yapıyorsanız Yast seçtiğiniz
paketleri barındıran CD'leri sırayla isteyecektir. Paket
seçimlerinize göre CD'lerin hepsi gerekebilir de, gerekmeyebilir de.
3.YAPILANDIRMA
Uzun bekleyişin ardından son aşama olan yapılandırmadayız. Artık temel kurulum bitti ve Yast'ın soracağı son sorulara da cevap verdikten sonra kurulum bitecek.
3.1.Bilgisayar Adı
Yapılandırmanın ilk diyaloğu olan yandaki ekranda bilgisayarınız için
bir isim ve alan adı belireyebilirsiniz. Herhangi bir ağın parçası
olmayan tek başına çalışan bilgisayarlar için bu bilgilerin önemi
yoktur.
3.2."root" Şifresi
Şimdi root kullanıcısının şifresini belirlememiz gerekiyor. Uyarıyı
dikkate alıp seçtiğiniz şifreyi kesinlikle unutmayın. Şimdi
kullanıcılar ve özel bir kullanıcı olan root hakkında biraz açıklama
yapalım. Linux, çok kullanıcılı bir işletim istemidir. Bu iddiadaki
bir işletim sisteminin, kullanıcıların birbirlerinin
"process/işlem"lerine ve dosyalarına müdahale etmesine izin vermemesi
gerekir. Bunu sağlamak için Linux da dosyaların ve işlemlerin
sahipliği kavramı vardır. Bir program (işlem) basitçe kendisini
başlatan kullanıcıya aittir ve diğer kullanıcılar bu programa
müdahale edemezler. Bu durumun tek istisnası root kullanıcısıdır.
root istediği işleme müdahale eder. Dosyalar konusunda da durum
aynıdır. Bir dosya da kendisini yaratan kullanıcıya ait olur ve
dosyanın sahibi diğer kullanıcıların bu dosya üzerindeki okuma, yazma
ve çalıştırma haklarını istediği gibi belirler. Kullanıcıların başka
kullanıcıların dosyalarıyla ilişkisi dosya sahibinin verdiği bu
izinlerle sınırlıdır. root, bu durumdan da istisnadır. root dosyalara
sahiplerinin belirlediği sınırlamalara aldırmadan erişebilir. Hatta
bu sınırlamaları değiştirebilir. Dosyaların sahiplerini ve gurubunu
da değiştirebilir. Yani bir kullanıcının kendi dosyasına yazma
hakkını elinden alabilir. root'un dosyalar üzerindeki bu sınırsız
yetkisi, bütün yapılandırma ayarlarını metin dosyalarında tutan
Linux'ta, onu yönetimle ilgili her türlü görevi yerine getirebilen,
her türlü yapılandırma ayarını değiştirmeye yetkisi olan kullanıcı
yapar. Linux, root kullanıcısının bilgisayarın sahibi olduğunu ve her
zaman ne yaptığını bildiğini farz eder. root şifresini bilen biri
bilgisayarda istediği her şeyi yapabilir. root şifresini biliyor
olmanız, Linux'a bilgisayarın sahibi olduğunuzu ispatlama yolunuzdur.
3.3.Ağ Aygıtları ve Ağ Ayarları
Burada bilgisayarınızda bulunan ağ aygıtları ve kullanılacak
yapılandırma gösterilmektedir. Ethernet arabirimli ADSL modeminiz
burada listelenmez. O, ağınızdaki bir başka bilgisayar gibi işlem
görecek ve modeminizdeki DHCP sunucusu sayesinde Linux'unuz her
açılışta onun üzerinden internete çıkabilecek şekilde ayarlanacaktır.
3.4.Kayıt ve Çevrimiçi Güncelleme
Şimdi internet bağlantınızı sınayabilir, 10.1 yayınlandıktan sonra
çıkan güncellemeleri alıp uygulayabilir ve kayıt olabilirsiniz.
Ancak kayıt olmanın uzun sürdüğünü, çevrimiçi güncellemelerin ondan
da uzun sürdüğünü belirteyim. Bunları kurulumdan sonra da Yast'ı
çalıştıtatak gerçekleştirebilirsiniz. Bunu tercih ederseniz
güncellemelerden önce kayıt olmanız gerektiğini unutmayın. Çünkü bu
sürümde kayıt olmadan çevrimiçi güncellemelerden faydalanamıyorsunuz.
3.5.Kullanıcılar
Bilgisayarınızı sadece siz kullanıyor olsanız bile root'tan başka
bir kulanıcı daha oluşturmalısınız. Günlük, normal kullanımın root
olarak yapılması tavsiye edilmez. Gerçekten ihtiyacınız olmdıkça
root yetkilerini kuşanmayın. Normal kullanımı sıradan bir kulanıcının
kısıtlı yetkileriyle yapmak yanlışlıkla bir şeylere zarar vermenizin
önüne geçer. Ayrıca bu, internete bağlı bilgisayarlar için güvenliği
arttırıcı bir tutumdur. Eğer birden fazla kullanıcı oluşturmaya
ihtiyacınız varsa "Kullanıcı Yönetimi" etiketli düğmeye basarak devam
edin.
3.6 Tebrikleri Kabul Etmek
Buraya kadar hepsini okuduysanız sizi ben de tebrik ederim :)
Suse Linux 10.1 ilk çalıştığında.
